فصل - دويم در بيان سبب وقوع بحران در ايام مخصوصه سبب معرفت آن استقراء و تجربه است و لمية او يعنى علت وقوع آن در ايام معهوده آنست كه قمر را باعتبار زيادتى نور و كمى آن تغير ليست كه آن را تغير رطوبات عالم لازم است چنانچه رطوبات تمام عالم در وقت تمام دوره قمر و اجتماع او با شمش به جهت عدم نور نقصان پزيرد و در نصف دوره او كه استقبال نامند بسبب كمال نور زيادتى كلى گيرد پس آن رطوبات را در ربع دوره قمرى كه عبارت از تربيع است نيز تغيرى لازم است و برين استدلال به چند وجوه كرده‌اند يكى آنكه آب در درياها و چشمه‌ها با زيادتى نور زياده مىشود و با كمى آن كم چنان كه از حال مد و جزر هويدا است - دويم كثرت و قلت شير است در پستان بسبب زيادتى نور و كمى آن سيوم زيادت ادمغه حيوانات است در وقت زيادت نور و كمى آن در زمان نقصان او چهارم كثرت نمو و نضج ثمرات است به زياده نور و قلت آن به نقصان او چنانچه اكثر است كه مثل كدو و خيار و انار در وقت زياده نور بسبب فرط نمو منشق گردد و ازين حالت صوتى بر مباشرين آنها مسموع شود و درينجا اعتراض كرده‌اند كه اين تغيرات چنان كه حاصل‌اند مر قمر را بسبب تبدل اوضاع او نسبت بشمس هم‌چنين عارض‌اند شمس را بجهته تبدل اوضاع او نسبت بقمر پس جايز است كه تغيرات رطوبات عالم برائى تبدل اوضاع شمس باشد نه جهت تبدل اوضاع قمر و جواب آنست كه تغيرات رطوبات بعض از ان در ازمنه متقاربه يافته شود چنان كه مد و جزر و بعضى در